Czym jest cytrynian trójsodowy? Właściwości i zastosowanie cytrynianu trójsodowego

Autor
Kinga Wiśniewska
Zaktualizowano:
9 min czytania
Czym jest cytrynian trójsodowy? Właściwości i zastosowanie cytrynianu trójsodowego
Esencja
Spis treści
  • Cytrynian trójsodowy (E331, cytrynian sodu) to sól sodowa kwasu cytrynowego – regulator kwasowości, bufor, sekwestrant i sól emulgująca.
  • W przeciwieństwie do kwasu cytrynowego nie zakwasza: ma lekko zasadowy odczyn (pH 7,5–9) i słonawy smak.
  • W medycynie zapobiega krzepnięciu krwi w probówkach i workach do transfuzji oraz alkalizuje mocz.
  • EFSA w 2020 r. potwierdziła jego bezpieczeństwo; uważać powinny głównie osoby na diecie niskosodowej – 1 g dihydratu to ok. 235 mg sodu.

W skrócie: cytrynian trójsodowy (cytrynian sodu, E331) to sól sodowa kwasu cytrynowego, najczęściej w postaci dihydratu. W żywności działa jako regulator kwasowości, bufor, sekwestrant i sól emulgująca, np. w napojach, serach topionych i dżemach. W medycynie jest antykoagulantem w probówkach do badań krzepnięcia i w workach z krwią. Jest bezpieczny, ale – jak każda sól sodu – zwiększa podaż sodu w diecie.

Inne nazwy to cytrynian sodu, cytrynian trisodowy, sól trisodowa kwasu cytrynowego, E331(iii) oraz trisodium citrate lub sodium citrate. Otrzymuje się go przez zobojętnienie kwasu cytrynowego wodorotlenkiem, węglanem lub wodorowęglanem sodu, a następnie krystalizację. Nazwa „cytrynian sodu” bywa niejednoznaczna, bo pod numerem E331 kryją się trzy sole: mono-, di- i trójsodowa.

Parametr Cytrynian trójsodowy bezwodny Cytrynian trójsodowy dihydrat
Wzór C6H5Na3O7 C6H5Na3O7·2H2O
Masa molowa 258,07 g/mol 294,10 g/mol
Numer CAS 68-04-2 6132-04-3
Zawartość sodu ok. 26,7% ok. 23,5%
pH roztworu 5% 7,5–9,0 (lekko zasadowy)
Rozpuszczalność bardzo dobra w wodzie, praktycznie nierozpuszczalny w etanolu

Czy cytrynian sodu jest zdrowy?

Właściwości cytrynianu trójsodowego

Cytrynian trójsodowy to białe kryształy, granulki lub proszek, bez zapachu, o słonawym, lekko kwaskowatym smaku. Jest higroskopijny, dlatego przechowuje się go w szczelnych opakowaniach, w suchym miejscu. Choć jest solą kwasu cytrynowego, jego roztwór ma odczyn lekko zasadowy (pH 7,5–9).

Najważniejsze cechy technologiczne to:

  • działanie buforujące – razem z kwasem cytrynowym utrzymuje stałe pH produktu,
  • wiązanie jonów metali (wapnia, magnezu, żelaza, miedzi) – stabilizuje barwę, ogranicza utlenianie tłuszczów i zmiękcza wodę,
  • działanie emulgujące w serach – jako sól emulgująca rozbija kazeinę związaną z wapniem, dzięki czemu ser topiony jest gładki i się nie rozwarstwia.

Zastosowania cytrynianu trójsodowego

Cytrynian trójsodowy jest stosowany przede wszystkim w przemyśle spożywczym, ale też w medycynie, farmacji, kosmetyce i chemii gospodarczej. W żywności nie służy do zakwaszania – tę rolę pełni kwas cytrynowy – lecz do regulowania i stabilizowania kwasowości oraz łagodzenia zbyt ostrego, kwaśnego smaku.

W kosmetykach (szamponach, żelach, kremach) reguluje pH i wiąże jony metali, co poprawia stabilność produktu. W środkach czystości i odkamieniaczach zmiękcza wodę, dzięki czemu detergenty działają skuteczniej. W laboratoriach jest składnikiem buforów cytrynianowych i odczynnika Benedicta do wykrywania cukrów redukujących.

Zastosowania cytrynianu trójsodowego

Cytrynian trójsodowy w przemyśle spożywczym

Cytrynian trójsodowy (E331) jest dopuszczony w UE w większości kategorii żywności w ilości quantum satis, czyli niezbędnej do uzyskania efektu technologicznego. Najczęściej znajdziemy go w:

  • napojach – gazowanych, energetycznych i izotonicznych, gdzie łagodzi kwaśność i stabilizuje smak,
  • serach topionych i plastrach serowych – jako sól emulgująca,
  • produktach mlecznych – np. w mleku UHT, śmietankach do kawy i napojach mlecznych, gdzie zapobiega wytrącaniu się białek,
  • dżemach, galaretkach i żelkach – reguluje pH, od którego zależy żelowanie pektyny,
  • produktach mięsnych, sosach, majonezach i przyprawach – stabilizuje barwę i wspiera działanie przeciwutleniaczy.

Sam cytrynian nie jest konserwantem w sensie prawnym, ale wiążąc jony metali spowalnia utlenianie tłuszczów i zmiany barwy, co pośrednio wydłuża trwałość produktów.

Podobną rolę buforującą pełnią w żywności sole kwasu mlekowego – mleczany sodu, potasu i wapnia (E325–E327). Więcej przeczytasz w artykule Kwas mlekowy: właściwości i zastosowanie w żywności i medycynie.

Cytrynian trójsodowy w medycynie

Najbardziej znanym medycznym zastosowaniem cytrynianu sodu jest działanie przeciwzakrzepowe. Cytrynian wiąże jony wapnia, które są niezbędne do krzepnięcia krwi, dlatego:

  • jest wypełnieniem probówek z niebieskim korkiem do badań krzepnięcia (np. INR, APTT) – stosuje się roztwór 3,2% w proporcji 1 część cytrynianu na 9 części krwi,
  • jest składnikiem płynów konserwujących w workach do pobierania i przechowywania krwi oraz w aferezie,
  • bywa stosowany do wypełniania cewników do hemodializy jako alternatywa dla heparyny, zwłaszcza u pacjentów z ryzykiem krwawień.

Poza tym cytrynian sodu alkalizuje mocz, dlatego wchodzi w skład preparatów łagodzących dolegliwości przy zapaleniu pęcherza i wspomagających leczenie niektórych rodzajów kamicy nerkowej. Jest składnikiem doustnych płynów nawadniających zalecanych przez WHO oraz mikrowlewek przeczyszczających. Stosowanie leczniczych dawek zawsze powinno być konsultowane z lekarzem.

Korzyści dla sportowców

Cytrynian sodu, podobnie jak wodorowęglan sodu, jest buforem zewnątrzkomórkowym. W badaniach podawano go zwykle w dawce ok. 0,3–0,5 g na kilogram masy ciała na 1–3 godziny przed wysiłkiem, sprawdzając, czy opóźni zmęczenie podczas intensywnych, kilkuminutowych prób, np. w biegach na średnich dystansach, wioślarstwie czy kolarstwie.

Wyniki są niejednoznaczne: część badań wykazała niewielką poprawę wydolności, inne – brak efektu. Duże dawki często powodują dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a ze względu na zawartość sodu sprzyjają też zatrzymywaniu wody. Cytrynian sodu nie jest substancją zakazaną w sporcie, ale suplementację warto zaplanować z dietetykiem sportowym i przetestować na treningu, a nie przed zawodami.

Cytrynian trójsodowy w przemyśle spożywczym

Cytrynian mono-, di- i trójsodowy – czym się różnią?

Pod numerem E331 kryją się trzy sole kwasu cytrynowego, które różnią się liczbą atomów sodu, a przez to odczynem i zastosowaniem:

Związek Numer Wzór pH roztworu Typowe zastosowanie
cytrynian monosodowy E331(i) C6H7NaO7 ok. 3,5–3,8 (1%) łagodne zakwaszanie, proszki musujące, napoje
cytrynian disodowy E331(ii) C6H6Na2O7 ok. 4,9–5,2 (1%) bufor, stabilizator
cytrynian trójsodowy E331(iii) C6H5Na3O7 7,5–9,0 (5%) regulator kwasowości, sól emulgująca, antykoagulant

Najczęściej stosowany jest cytrynian trójsodowy, dlatego to on zwykle kryje się pod nazwą „cytrynian sodu”.

Cytrynian sodu a kwas cytrynowy – czym się różnią?

Cytrynian sodu to nie to samo co kwasek cytrynowy. Kwas cytrynowy (E330) jest kwasem, a cytrynian sodu (E331) – jego solą, która powstaje po zobojętnieniu kwasu sodem:

Cecha Kwas cytrynowy (E330) Cytrynian trójsodowy (E331)
Wzór C6H8O7 C6H5Na3O7
Smak wyraźnie kwaśny słonawy, lekko kwaskowaty
pH roztworu 1% ok. 2,2 (kwaśny) ok. 8 (lekko zasadowy)
Główna funkcja zakwaszanie, przeciwutleniacz, odkamienianie regulacja i stabilizacja pH, sól emulgująca, antykoagulant

W praktyce oba związki często stosuje się razem: mieszanina kwasu cytrynowego i cytrynianu sodu tworzy bufor, który utrzymuje stałe pH napojów, galaretek czy sosów. Więcej o kwasie przeczytasz w artykule Kwas cytrynowy – właściwości i zastosowanie, a o innych dodatkach tego typu – w zestawieniu 5 regulatorów kwasowości stosowanych w przemyśle spożywczym.

Czy cytrynian trójsodowy jest szkodliwy?

Nie. Cytrynian trójsodowy jest uznawany za bezpieczny. W 2020 r. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ponownie ocenił kwas cytrynowy i cytryniany (E330–E333) i stwierdził, że nie ma potrzeby ustalania dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI), a ich stosowanie jako dodatków nie budzi obaw. Cytrynian jest naturalnym produktem przemiany materii – organizm metabolizuje go w cyklu Krebsa.

Na co warto uważać:

  • sód – 1 g cytrynianu trójsodowego (dihydratu) dostarcza ok. 235 mg sodu; osoby z nadciśnieniem, niewydolnością serca lub na diecie niskosodowej powinny to uwzględniać (WHO zaleca mniej niż 2 g sodu dziennie),
  • choroby nerek – cytryniany zwiększają wchłanianie glinu, dlatego pacjenci z niewydolnością nerek nie powinni łączyć ich z lekami zawierającymi glin,
  • duże dawki – np. w suplementacji sportowej mogą wywołać biegunkę, nudności i bóle brzucha.

W ilościach stosowanych w żywności cytrynian sodu nie stanowi zagrożenia dla zdrowych osób. Foodcom dostarcza cytrynian trójsodowy i cytrynian monosodowy o czystości spożywczej – w sprawie specyfikacji i dostępności skontaktuj się z naszym zespołem sprzedaży.

Poznaj produkt “Cytrynian Trójsodowy”
Trisodium Citrate

Zapisz się do newslettera by dowiedzieć się więcej o naszych produktach