Kwas mlekowy: właściwości i zastosowanie w żywności i medycynie

Autor
Kinga Wiśniewska
Zaktualizowano:
10 min czytania
Kwas mlekowy: właściwości i zastosowanie w żywności i medycynie
Esencja
Spis treści
  • Kwas mlekowy (kwas 2-hydroksypropanowy, E270) to kwas organiczny o wzorze sumarycznym C₃H₆O₃ i półstrukturalnym CH₃–CH(OH)–COOH.
  • Powstaje w fermentacji cukrów przez bakterie kwasu mlekowego – naturalnie w jogurtach, kiszonkach i zakwasie, a przemysłowo głównie z cukrów roślinnych.
  • W żywności działa jako regulator kwasowości i konserwant (E270, bez limitu dawki w UE), w kosmetyce jako łagodny kwas AHA.
  • Jest bezpieczny w typowych ilościach; stężony roztwór drażni skórę i oczy, a w żywności dla niemowląt dozwolona jest tylko forma L(+).
  • Nie powoduje zakwasów – za ból mięśni po treningu odpowiadają mikrourazy włókien, a mleczan znika z krwi w ciągu ok. godziny.

W skrócie: kwas mlekowy to kwas organiczny o wzorze sumarycznym C₃H₆O₃ (półstrukturalnym CH₃–CH(OH)–COOH), oznaczany w żywności jako E270. Powstaje w fermentacji cukrów przez bakterie kwasu mlekowego – dlatego jest naturalnie obecny w jogurtach, kefirach, serach, kiszonkach i chlebie na zakwasie. Przemysłowo produkuje się go głównie z cukrów roślinnych, więc mimo nazwy nie zawiera mleka ani laktozy. Służy jako regulator kwasowości i konserwant w żywności, łagodny kwas AHA w kosmetyce oraz surowiec do produkcji biodegradowalnego tworzywa PLA. Jest bezpieczny, a popularne przekonanie, że wywołuje zakwasy, to mit.

Co to jest kwas mlekowy?

Kwas mlekowy (łac. acidum lacticum, ang. lactic acid), czyli kwas 2-hydroksypropanowy, to kwas organiczny z grupy alfa-hydroksykwasów (AHA). W 1780 roku wyizolował go z kwaśnego mleka szwedzki chemik Carl Wilhelm Scheele – stąd nazwa. Naturalnie powstaje w fermentacji mlekowej, a także w organizmie człowieka, gdy komórki rozkładają glukozę przy niedoborze tlenu.

W przemyśle spożywczym kwas mlekowy jest dodatkiem do żywności oznaczanym symbolem E270. Pełni funkcję regulatora kwasowości, środka zakwaszającego i konserwującego. Jego sole – mleczany sodu (E325), potasu (E326) i wapnia (E327) – również są dopuszczonymi dodatkami. Poza żywnością kwas mlekowy stosuje się w kosmetyce, farmacji i medycynie oraz do produkcji biodegradowalnego polilaktydu (PLA).

Jaki jest wzór kwasu mlekowego?

Cząsteczka kwasu mlekowego składa się z trzech atomów węgla, sześciu atomów wodoru i trzech atomów tlenu. Ma dwie grupy funkcyjne: hydroksylową (–OH) przy drugim atomie węgla i karboksylową (–COOH), która odpowiada za właściwości kwasowe.

Rodzaj wzoru Zapis
Wzór sumaryczny C₃H₆O₃
Wzór półstrukturalny (grupowy) CH₃–CH(OH)–COOH
Wzór strukturalny centralny atom węgla połączony z grupą metylową (–CH₃), atomem wodoru (–H), grupą hydroksylową (–OH) i grupą karboksylową (–COOH)
Nazwa systematyczna (IUPAC) kwas 2-hydroksypropanowy
Masa molowa 90,08 g/mol
Numer CAS 50-21-5 (mieszanina racemiczna), 79-33-4 (kwas L-mlekowy)

Środkowy atom węgla ma cztery różne podstawniki, dlatego jest centrum chiralności. Kwas mlekowy występuje więc w dwóch odmianach – izomerach optycznych: kwasie L(+)-mlekowym i kwasie D(–)-mlekowym. W organizmie człowieka powstaje i jest wykorzystywana głównie forma L. Równomolowa mieszanina obu form to kwas DL-mlekowy (racemat), który otrzymuje się w syntezie chemicznej.

Jakie właściwości ma kwas mlekowy?

Czysty kwas mlekowy jest higroskopijny i trudno go utrzymać w postaci stałej, dlatego w handlu występuje głównie jako stężony roztwór wodny – najczęściej 80% lub 88–90%.

Cecha Kwas mlekowy
Postać handlowa bezbarwna lub lekko żółtawa, syropowata ciecz (roztwór 80–90%); także forma sproszkowana na nośniku
Zapach i smak prawie bezwonny, łagodnie kwaśny
Temperatura topnienia ok. 53°C (forma L), ok. 17°C (racemat DL)
Gęstość roztworu 88% ok. 1,21 g/cm³
Stała dysocjacji pKa 3,86
Rozpuszczalność miesza się z wodą i etanolem w każdym stosunku
Inne silnie higroskopijny, optycznie czynny (formy L i D)

Z pKa 3,86 kwas mlekowy jest słabym kwasem, ale wyraźnie mocniejszym od kwasu octowego (pKa 4,76). Skutecznie obniża pH, a w smaku jest łagodniejszy od kwasu cytrynowego. Z zasadami tworzy sole – mleczany, z alkoholami – estry, np. mleczan etylu stosowany jako rozpuszczalnik i aromat. W stężonych roztworach cząsteczki łączą się ze sobą w dimery i oligomery, a po odwodnieniu z dwóch cząsteczek powstaje cykliczny laktyd – surowiec do produkcji polilaktydu (PLA).

Jak powstaje kwas mlekowy i skąd pochodzi?

Kwas mlekowy wytwarzają bakterie kwasu mlekowego (LAB, z ang. lactic acid bacteria). To grupa bakterii, do której należą m.in. pałeczki z dawnego rodzaju Lactobacillus, a także Lactococcus, Streptococcus thermophilus, Leuconostoc i Pediococcus. Rozkładają one cukry – glukozę, sacharozę czy laktozę – do kwasu mlekowego. Ten sam proces zachodzi przy zsiadaniu się mleka, kiszeniu warzyw i dojrzewaniu zakwasu chlebowego.

Warto odróżnić te dwa pojęcia: bakterie kwasu mlekowego to żywe mikroorganizmy, z których część działa probiotycznie, a kwas mlekowy to związek chemiczny, który te bakterie wytwarzają. Dodatek E270 nie zawiera żywych bakterii.

Obecnie zdecydowaną większość kwasu mlekowego na świecie produkuje się przez fermentację. Surowcem są cukry roślinne – glukoza ze skrobi kukurydzianej lub pszennej, cukier z buraków i trzciny cukrowej. Po fermentacji kwas oddziela się od biomasy, oczyszcza i zatęża. Ta metoda daje czystą formę L(+) lub D(–), w zależności od szczepu bakterii. Synteza chemiczna, np. z aldehydu octowego, daje racemat DL i ma dziś niewielkie znaczenie.

Kwas mlekowy z fermentacji cukrów roślinnych nie jest pochodzenia zwierzęcego, więc w praktyce jest wegański i nie zawiera mleka ani laktozy. Przy produktach z certyfikatem wegańskim warto jednak potwierdzić w specyfikacji dostawcy, czy w procesie nie użyto pożywek pochodzenia mlecznego.

Produkcja kwasu mlekowego

W jakich produktach występuje kwas mlekowy?

Kwas mlekowy jest obecny w jedzeniu na dwa sposoby: powstaje naturalnie w produktach fermentowanych albo jest do nich dodawany jako E270.

  • nabiał fermentowany – jogurty, kefiry, maślanka, mleko zsiadłe, twaróg, sery dojrzewające,
  • kiszonki – kapusta i ogórki kiszone, buraki, kimchi, zakwas buraczany,
  • pieczywo – chleb na zakwasie, w którym kwas mlekowy powstaje razem z octowym,
  • mięso i wędliny – kiełbasy surowe dojrzewające, np. salami; kwas mlekowy powstaje też w mięsie po uboju,
  • napoje – piwa kwaśne, kwas chlebowy, napoje fermentowane i niektóre napoje owocowe,
  • produkty z dodatkiem E270 – sosy, dressingi i majonezy, marynaty i oliwki, kwaśne żelki i cukierki, dżemy, pieczywo pakowane, wyroby mięsne.

Kwas mlekowy znajdziemy też poza żywnością – w kosmetykach (kremy, toniki, peelingi, preparaty do stóp), płynach do higieny intymnej, lekach i wyrobach z tworzywa PLA, np. jednorazowych kubkach czy filamentach do drukarek 3D.

Do czego służy kwas mlekowy spożywczy (E270)?

Kwas mlekowy spożywczy to jeden z najczęściej stosowanych kwasów w przemyśle spożywczym. W UE należy do dodatków dozwolonych w zasadzie quantum satis – czyli bez określonej dawki maksymalnej, w ilości niezbędnej do osiągnięcia celu technologicznego. Najważniejsze zastosowania to:

  • regulacja kwasowości i konserwacja – obniża pH i hamuje rozwój bakterii, np. w sosach, marynatach, oliwkach i konserwach warzywnych,
  • piekarnictwo – zakwasza ciasto, wspomaga działanie zakwasu i wydłuża świeżość pieczywa,
  • mleczarstwo – służy do bezpośredniego zakwaszania mleka przy produkcji niektórych serów, np. typu mozzarella, i nadaje smak produktom mlecznym,
  • przemysł mięsny – w UE roztwór kwasu mlekowego (2–5%) jest dopuszczony do obmywania tusz wołowych w celu ograniczenia bakterii na powierzchni mięsa; mleczany sodu i potasu przedłużają trwałość wędlin,
  • browarnictwo – obniża pH zacieru i brzeczki, co poprawia pracę enzymów i stabilność mikrobiologiczną piwa,
  • cukiernictwo – buforowany kwas mlekowy służy do kwaśnej posypki żelków i cukierków; jest mniej higroskopijny niż kwas cytrynowy, więc wyroby mniej się kleją,
  • smak – łagodna, „mleczna” kwasowość dobrze komponuje się z nabiałem, sosami sałatkowymi i piklami.

Producenci często wybierają kwas mlekowy tam, gdzie inne kwasy dają zbyt ostry smak. Porównanie najpopularniejszych kwasów spożywczych:

Kwas Numer E Postać handlowa Smak Typowe zastosowania
Kwas mlekowy E270 ciecz (roztwór 80–90%) łagodny, lekko mleczny nabiał, pieczywo, sosy, mięso, piwo
Kwas cytrynowy E330 krystaliczny proszek ostry, owocowy, szybko wyczuwalny napoje, dżemy, słodycze, konserwy
Kwas jabłkowy E296 krystaliczny proszek długo utrzymująca się kwaśność napoje, żelki, wyroby owocowe
Kwas fosforowy E338 ciecz (roztwór 75–85%) bardzo ostry, płaski napoje typu cola

Więcej o pozostałych kwasach przeczytasz w artykułach o kwasie cytrynowym, kwasie jabłkowym i kwasie fosforowym. Kwas mlekowy jest też jednym z bohaterów tekstu Co mają wspólnego kwas mlekowy, polisorbat 20 i benzoesan sodu?

Kwas mlekowy w żywności

Jak działa kwas mlekowy w kosmetykach?

W kosmetyce kwas mlekowy należy do najłagodniejszych kwasów AHA. Ma większą cząsteczkę niż kwas glikolowy, dlatego wolniej przenika w głąb skóry i rzadziej ją podrażnia. Działa wielokierunkowo:

  • nawilża – kwas mlekowy i mleczan sodu są składnikami naturalnego czynnika nawilżającego skóry (NMF), który wiąże wodę w naskórku,
  • złuszcza – rozluźnia połączenia między martwymi komórkami naskórka, wygładza skórę i wyrównuje jej koloryt,
  • reguluje pH – pomaga utrzymać lekko kwaśny odczyn skóry,
  • zmiękcza zrogowacenia – w kremach do stóp i łokci, często razem z mocznikiem.

Działanie zależy od stężenia i pH preparatu. Kremy i toniki do codziennej pielęgnacji zawierają zwykle do 10% kwasu mlekowego – taki limit dla kosmetyków do użytku domowego (przy pH nie niższym niż 3,5) zalecają eksperci naukowi UE. Peelingi gabinetowe mają stężenia rzędu 30–50% i wykonuje je kosmetolog lub dermatolog.

Kwasy AHA zwiększają wrażliwość skóry na promieniowanie UV, dlatego w trakcie kuracji trzeba stosować krem z filtrem. Ostrożność powinny zachować osoby ze skórą bardzo wrażliwą, z trądzikiem różowatym lub atopowym zapaleniem skóry – u nich nawet łagodny kwas może powodować pieczenie i zaczerwienienie.

Jak kwas mlekowy jest wykorzystywany w medycynie i farmacji?

W medycynie i farmacji kwas mlekowy oraz jego sole mają kilka ważnych zastosowań:

  • dermatologia – preparaty na odciski, kurzajki i zgrubienia naskórka, często w połączeniu z kwasem salicylowym,
  • ginekologia – globulki i żele z kwasem mlekowym pomagają przywrócić prawidłowe, kwaśne pH pochwy (ok. 3,8–4,5), które chroni przed infekcjami; dla tego samego celu dodaje się go do płynów do higieny intymnej,
  • płyny infuzyjne – mleczan sodu jest składnikiem płynu Ringera z mleczanami, podawanego dożylnie m.in. przy odwodnieniu i utracie krwi,
  • farmacja – kwas mlekowy reguluje pH leków, a mleczany wapnia, magnezu i żelaza są dobrze przyswajalnymi formami tych minerałów w suplementach,
  • implanty i nici chirurgiczne – polimery kwasu mlekowego (PLA, PLGA) stopniowo rozkładają się w organizmie, dlatego stosuje się je w niciach wchłanialnych, śrubach ortopedycznych i systemach powolnego uwalniania leków.

Probiotyki nie zawierają kwasu mlekowego jako składnika czynnego – zawierają bakterie kwasu mlekowego, które wytwarzają go w jelitach i pochwie, obniżając pH i utrudniając rozwój bakterii chorobotwórczych.

Czy kwas mlekowy jest szkodliwy?

Kwas mlekowy dodawany do żywności jest bezpieczny. Organizm zna go bardzo dobrze, bo sam wytwarza i zużywa go codziennie – kwas mlekowy z pożywienia jest przekształcany w wątrobie w glukozę lub spalany jako źródło energii. Eksperci FAO/WHO (JECFA) nie wyznaczyli dla niego dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI), co oznacza brak obaw przy stosowaniu zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną. Kilka sytuacji wymaga jednak uwagi:

  • niemowlęta – w żywności dla niemowląt i małych dzieci w UE dozwolony jest wyłącznie kwas L(+)-mlekowy, bo niemowlęta wolniej metabolizują formę D,
  • zespół krótkiego jelita – u osób po rozległych resekcjach jelita bakterie mogą wytwarzać nadmiar kwasu D-mlekowego, co rzadko prowadzi do kwasicy D-mleczanowej; dietę takich pacjentów ustala lekarz,
  • stężony kwas – roztwór 80–90% działa drażniąco na skórę i może poważnie uszkodzić oczy, dlatego w zakładzie trzeba stosować rękawice i okulary ochronne,
  • skóra wrażliwa – kosmetyki z kwasem mlekowym mogą podrażniać przy rozacei, AZS i uszkodzonej barierze naskórka; nie należy łączyć ich z innymi silnymi kwasami i retinoidami bez konsultacji.

Mimo nazwy kwas mlekowy nie zawiera laktozy ani białek mleka, więc mogą go spożywać osoby z nietolerancją laktozy i alergią na białka mleka. Laktoza bywa jedynie surowcem do fermentacji, o czym piszemy w artykule Laktoza – kluczowy składnik produktów mlecznych.

Czy kwas mlekowy powoduje zakwasy?

Nie – to jeden z najpopularniejszych mitów. Podczas intensywnego wysiłku mięśnie wytwarzają mleczan, ale jego stężenie we krwi wraca do normy w ciągu ok. 30–60 minut po treningu. Zakwasy, czyli opóźniona bolesność mięśniowa (DOMS), pojawiają się po 24–72 godzinach i wynikają z mikrouszkodzeń włókien mięśniowych oraz stanu zapalnego podczas ich naprawy. Mleczan nie jest też „odpadem” – serce i mięśnie używają go jako paliwa, a wątroba przekształca go z powrotem w glukozę (cykl Coriego).

Kwasica mleczanowa to zupełnie inny problem. To stan zagrożenia życia, w którym stężenie mleczanu we krwi przekracza ok. 5 mmol/l, a pH krwi spada poniżej 7,35. Przyczyną są ciężkie choroby – wstrząs, sepsa, niewydolność krążenia lub wątroby, rzadziej niektóre leki, np. metformina. Kwasicy mleczanowej nie wywołuje kwas mlekowy z jedzenia ani kosmetyków.

Jak wybrać kwas mlekowy do produkcji?

Przy zakupie kwasu mlekowego dla przemysłu warto sprawdzić:

  • stężenie – najczęściej 80% lub 88–90%; od niego zależy dozowanie i koszt transportu,
  • formę optyczną – L(+) jest wymagana m.in. w żywności dla niemowląt i preferowana w kosmetyce,
  • stabilność barwy – odmiany odporne na temperaturę nie żółkną podczas obróbki cieplnej,
  • postać – ciecz, kwas buforowany (z mleczanem sodu) do posypek cukierniczych lub proszek na nośniku do mieszanek suchych,
  • dokumentację – zgodność z wymaganiami dla E270, certyfikaty jakości, deklaracje non-GMO, wegańskie lub halal.

Foodcom dostarcza kwas mlekowy w opakowaniach przemysłowych z pełną dokumentacją jakościową – dla branży spożywczej, kosmetycznej i farmaceutycznej. W sprawie specyfikacji, stężeń i dostępności skontaktuj się z naszym zespołem sprzedaży.

Poznaj produkt “Kwas Mlekowy”
Lactic Acid
1775 EUR/MT

Zapisz się do naszego Newslettera i wyprzedź swoją konkurencję.