- Kwas mlekowy (kwas 2-hydroksypropanowy, E270) to kwas organiczny o wzorze sumarycznym C₃H₆O₃ i półstrukturalnym CH₃–CH(OH)–COOH.
- Powstaje w fermentacji cukrów przez bakterie kwasu mlekowego – naturalnie w jogurtach, kiszonkach i zakwasie, a przemysłowo głównie z cukrów roślinnych.
- W żywności działa jako regulator kwasowości i konserwant (E270, bez limitu dawki w UE), w kosmetyce jako łagodny kwas AHA.
- Jest bezpieczny w typowych ilościach; stężony roztwór drażni skórę i oczy, a w żywności dla niemowląt dozwolona jest tylko forma L(+).
- Nie powoduje zakwasów – za ból mięśni po treningu odpowiadają mikrourazy włókien, a mleczan znika z krwi w ciągu ok. godziny.
W skrócie: kwas mlekowy to kwas organiczny o wzorze sumarycznym C₃H₆O₃ (półstrukturalnym CH₃–CH(OH)–COOH), oznaczany w żywności jako E270. Powstaje w fermentacji cukrów przez bakterie kwasu mlekowego – dlatego jest naturalnie obecny w jogurtach, kefirach, serach, kiszonkach i chlebie na zakwasie. Przemysłowo produkuje się go głównie z cukrów roślinnych, więc mimo nazwy nie zawiera mleka ani laktozy. Służy jako regulator kwasowości i konserwant w żywności, łagodny kwas AHA w kosmetyce oraz surowiec do produkcji biodegradowalnego tworzywa PLA. Jest bezpieczny, a popularne przekonanie, że wywołuje zakwasy, to mit.
Co to jest kwas mlekowy?
Kwas mlekowy (łac. acidum lacticum, ang. lactic acid), czyli kwas 2-hydroksypropanowy, to kwas organiczny z grupy alfa-hydroksykwasów (AHA). W 1780 roku wyizolował go z kwaśnego mleka szwedzki chemik Carl Wilhelm Scheele – stąd nazwa. Naturalnie powstaje w fermentacji mlekowej, a także w organizmie człowieka, gdy komórki rozkładają glukozę przy niedoborze tlenu.
W przemyśle spożywczym kwas mlekowy jest dodatkiem do żywności oznaczanym symbolem E270. Pełni funkcję regulatora kwasowości, środka zakwaszającego i konserwującego. Jego sole – mleczany sodu (E325), potasu (E326) i wapnia (E327) – również są dopuszczonymi dodatkami. Poza żywnością kwas mlekowy stosuje się w kosmetyce, farmacji i medycynie oraz do produkcji biodegradowalnego polilaktydu (PLA).
Jaki jest wzór kwasu mlekowego?
Cząsteczka kwasu mlekowego składa się z trzech atomów węgla, sześciu atomów wodoru i trzech atomów tlenu. Ma dwie grupy funkcyjne: hydroksylową (–OH) przy drugim atomie węgla i karboksylową (–COOH), która odpowiada za właściwości kwasowe.
| Rodzaj wzoru | Zapis |
|---|---|
| Wzór sumaryczny | C₃H₆O₃ |
| Wzór półstrukturalny (grupowy) | CH₃–CH(OH)–COOH |
| Wzór strukturalny | centralny atom węgla połączony z grupą metylową (–CH₃), atomem wodoru (–H), grupą hydroksylową (–OH) i grupą karboksylową (–COOH) |
| Nazwa systematyczna (IUPAC) | kwas 2-hydroksypropanowy |
| Masa molowa | 90,08 g/mol |
| Numer CAS | 50-21-5 (mieszanina racemiczna), 79-33-4 (kwas L-mlekowy) |
Środkowy atom węgla ma cztery różne podstawniki, dlatego jest centrum chiralności. Kwas mlekowy występuje więc w dwóch odmianach – izomerach optycznych: kwasie L(+)-mlekowym i kwasie D(–)-mlekowym. W organizmie człowieka powstaje i jest wykorzystywana głównie forma L. Równomolowa mieszanina obu form to kwas DL-mlekowy (racemat), który otrzymuje się w syntezie chemicznej.
Jakie właściwości ma kwas mlekowy?
Czysty kwas mlekowy jest higroskopijny i trudno go utrzymać w postaci stałej, dlatego w handlu występuje głównie jako stężony roztwór wodny – najczęściej 80% lub 88–90%.
| Cecha | Kwas mlekowy |
|---|---|
| Postać handlowa | bezbarwna lub lekko żółtawa, syropowata ciecz (roztwór 80–90%); także forma sproszkowana na nośniku |
| Zapach i smak | prawie bezwonny, łagodnie kwaśny |
| Temperatura topnienia | ok. 53°C (forma L), ok. 17°C (racemat DL) |
| Gęstość roztworu 88% | ok. 1,21 g/cm³ |
| Stała dysocjacji pKa | 3,86 |
| Rozpuszczalność | miesza się z wodą i etanolem w każdym stosunku |
| Inne | silnie higroskopijny, optycznie czynny (formy L i D) |
Z pKa 3,86 kwas mlekowy jest słabym kwasem, ale wyraźnie mocniejszym od kwasu octowego (pKa 4,76). Skutecznie obniża pH, a w smaku jest łagodniejszy od kwasu cytrynowego. Z zasadami tworzy sole – mleczany, z alkoholami – estry, np. mleczan etylu stosowany jako rozpuszczalnik i aromat. W stężonych roztworach cząsteczki łączą się ze sobą w dimery i oligomery, a po odwodnieniu z dwóch cząsteczek powstaje cykliczny laktyd – surowiec do produkcji polilaktydu (PLA).
Jak powstaje kwas mlekowy i skąd pochodzi?
Kwas mlekowy wytwarzają bakterie kwasu mlekowego (LAB, z ang. lactic acid bacteria). To grupa bakterii, do której należą m.in. pałeczki z dawnego rodzaju Lactobacillus, a także Lactococcus, Streptococcus thermophilus, Leuconostoc i Pediococcus. Rozkładają one cukry – glukozę, sacharozę czy laktozę – do kwasu mlekowego. Ten sam proces zachodzi przy zsiadaniu się mleka, kiszeniu warzyw i dojrzewaniu zakwasu chlebowego.
Warto odróżnić te dwa pojęcia: bakterie kwasu mlekowego to żywe mikroorganizmy, z których część działa probiotycznie, a kwas mlekowy to związek chemiczny, który te bakterie wytwarzają. Dodatek E270 nie zawiera żywych bakterii.
Obecnie zdecydowaną większość kwasu mlekowego na świecie produkuje się przez fermentację. Surowcem są cukry roślinne – glukoza ze skrobi kukurydzianej lub pszennej, cukier z buraków i trzciny cukrowej. Po fermentacji kwas oddziela się od biomasy, oczyszcza i zatęża. Ta metoda daje czystą formę L(+) lub D(–), w zależności od szczepu bakterii. Synteza chemiczna, np. z aldehydu octowego, daje racemat DL i ma dziś niewielkie znaczenie.
Kwas mlekowy z fermentacji cukrów roślinnych nie jest pochodzenia zwierzęcego, więc w praktyce jest wegański i nie zawiera mleka ani laktozy. Przy produktach z certyfikatem wegańskim warto jednak potwierdzić w specyfikacji dostawcy, czy w procesie nie użyto pożywek pochodzenia mlecznego.
W jakich produktach występuje kwas mlekowy?
Kwas mlekowy jest obecny w jedzeniu na dwa sposoby: powstaje naturalnie w produktach fermentowanych albo jest do nich dodawany jako E270.
- nabiał fermentowany – jogurty, kefiry, maślanka, mleko zsiadłe, twaróg, sery dojrzewające,
- kiszonki – kapusta i ogórki kiszone, buraki, kimchi, zakwas buraczany,
- pieczywo – chleb na zakwasie, w którym kwas mlekowy powstaje razem z octowym,
- mięso i wędliny – kiełbasy surowe dojrzewające, np. salami; kwas mlekowy powstaje też w mięsie po uboju,
- napoje – piwa kwaśne, kwas chlebowy, napoje fermentowane i niektóre napoje owocowe,
- produkty z dodatkiem E270 – sosy, dressingi i majonezy, marynaty i oliwki, kwaśne żelki i cukierki, dżemy, pieczywo pakowane, wyroby mięsne.
Kwas mlekowy znajdziemy też poza żywnością – w kosmetykach (kremy, toniki, peelingi, preparaty do stóp), płynach do higieny intymnej, lekach i wyrobach z tworzywa PLA, np. jednorazowych kubkach czy filamentach do drukarek 3D.
Do czego służy kwas mlekowy spożywczy (E270)?
Kwas mlekowy spożywczy to jeden z najczęściej stosowanych kwasów w przemyśle spożywczym. W UE należy do dodatków dozwolonych w zasadzie quantum satis – czyli bez określonej dawki maksymalnej, w ilości niezbędnej do osiągnięcia celu technologicznego. Najważniejsze zastosowania to:
- regulacja kwasowości i konserwacja – obniża pH i hamuje rozwój bakterii, np. w sosach, marynatach, oliwkach i konserwach warzywnych,
- piekarnictwo – zakwasza ciasto, wspomaga działanie zakwasu i wydłuża świeżość pieczywa,
- mleczarstwo – służy do bezpośredniego zakwaszania mleka przy produkcji niektórych serów, np. typu mozzarella, i nadaje smak produktom mlecznym,
- przemysł mięsny – w UE roztwór kwasu mlekowego (2–5%) jest dopuszczony do obmywania tusz wołowych w celu ograniczenia bakterii na powierzchni mięsa; mleczany sodu i potasu przedłużają trwałość wędlin,
- browarnictwo – obniża pH zacieru i brzeczki, co poprawia pracę enzymów i stabilność mikrobiologiczną piwa,
- cukiernictwo – buforowany kwas mlekowy służy do kwaśnej posypki żelków i cukierków; jest mniej higroskopijny niż kwas cytrynowy, więc wyroby mniej się kleją,
- smak – łagodna, „mleczna” kwasowość dobrze komponuje się z nabiałem, sosami sałatkowymi i piklami.
Producenci często wybierają kwas mlekowy tam, gdzie inne kwasy dają zbyt ostry smak. Porównanie najpopularniejszych kwasów spożywczych:
| Kwas | Numer E | Postać handlowa | Smak | Typowe zastosowania |
|---|---|---|---|---|
| Kwas mlekowy | E270 | ciecz (roztwór 80–90%) | łagodny, lekko mleczny | nabiał, pieczywo, sosy, mięso, piwo |
| Kwas cytrynowy | E330 | krystaliczny proszek | ostry, owocowy, szybko wyczuwalny | napoje, dżemy, słodycze, konserwy |
| Kwas jabłkowy | E296 | krystaliczny proszek | długo utrzymująca się kwaśność | napoje, żelki, wyroby owocowe |
| Kwas fosforowy | E338 | ciecz (roztwór 75–85%) | bardzo ostry, płaski | napoje typu cola |
Więcej o pozostałych kwasach przeczytasz w artykułach o kwasie cytrynowym, kwasie jabłkowym i kwasie fosforowym. Kwas mlekowy jest też jednym z bohaterów tekstu Co mają wspólnego kwas mlekowy, polisorbat 20 i benzoesan sodu?
Jak działa kwas mlekowy w kosmetykach?
W kosmetyce kwas mlekowy należy do najłagodniejszych kwasów AHA. Ma większą cząsteczkę niż kwas glikolowy, dlatego wolniej przenika w głąb skóry i rzadziej ją podrażnia. Działa wielokierunkowo:
- nawilża – kwas mlekowy i mleczan sodu są składnikami naturalnego czynnika nawilżającego skóry (NMF), który wiąże wodę w naskórku,
- złuszcza – rozluźnia połączenia między martwymi komórkami naskórka, wygładza skórę i wyrównuje jej koloryt,
- reguluje pH – pomaga utrzymać lekko kwaśny odczyn skóry,
- zmiękcza zrogowacenia – w kremach do stóp i łokci, często razem z mocznikiem.
Działanie zależy od stężenia i pH preparatu. Kremy i toniki do codziennej pielęgnacji zawierają zwykle do 10% kwasu mlekowego – taki limit dla kosmetyków do użytku domowego (przy pH nie niższym niż 3,5) zalecają eksperci naukowi UE. Peelingi gabinetowe mają stężenia rzędu 30–50% i wykonuje je kosmetolog lub dermatolog.
Kwasy AHA zwiększają wrażliwość skóry na promieniowanie UV, dlatego w trakcie kuracji trzeba stosować krem z filtrem. Ostrożność powinny zachować osoby ze skórą bardzo wrażliwą, z trądzikiem różowatym lub atopowym zapaleniem skóry – u nich nawet łagodny kwas może powodować pieczenie i zaczerwienienie.
Jak kwas mlekowy jest wykorzystywany w medycynie i farmacji?
W medycynie i farmacji kwas mlekowy oraz jego sole mają kilka ważnych zastosowań:
- dermatologia – preparaty na odciski, kurzajki i zgrubienia naskórka, często w połączeniu z kwasem salicylowym,
- ginekologia – globulki i żele z kwasem mlekowym pomagają przywrócić prawidłowe, kwaśne pH pochwy (ok. 3,8–4,5), które chroni przed infekcjami; dla tego samego celu dodaje się go do płynów do higieny intymnej,
- płyny infuzyjne – mleczan sodu jest składnikiem płynu Ringera z mleczanami, podawanego dożylnie m.in. przy odwodnieniu i utracie krwi,
- farmacja – kwas mlekowy reguluje pH leków, a mleczany wapnia, magnezu i żelaza są dobrze przyswajalnymi formami tych minerałów w suplementach,
- implanty i nici chirurgiczne – polimery kwasu mlekowego (PLA, PLGA) stopniowo rozkładają się w organizmie, dlatego stosuje się je w niciach wchłanialnych, śrubach ortopedycznych i systemach powolnego uwalniania leków.
Probiotyki nie zawierają kwasu mlekowego jako składnika czynnego – zawierają bakterie kwasu mlekowego, które wytwarzają go w jelitach i pochwie, obniżając pH i utrudniając rozwój bakterii chorobotwórczych.
Czy kwas mlekowy jest szkodliwy?
Kwas mlekowy dodawany do żywności jest bezpieczny. Organizm zna go bardzo dobrze, bo sam wytwarza i zużywa go codziennie – kwas mlekowy z pożywienia jest przekształcany w wątrobie w glukozę lub spalany jako źródło energii. Eksperci FAO/WHO (JECFA) nie wyznaczyli dla niego dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI), co oznacza brak obaw przy stosowaniu zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną. Kilka sytuacji wymaga jednak uwagi:
- niemowlęta – w żywności dla niemowląt i małych dzieci w UE dozwolony jest wyłącznie kwas L(+)-mlekowy, bo niemowlęta wolniej metabolizują formę D,
- zespół krótkiego jelita – u osób po rozległych resekcjach jelita bakterie mogą wytwarzać nadmiar kwasu D-mlekowego, co rzadko prowadzi do kwasicy D-mleczanowej; dietę takich pacjentów ustala lekarz,
- stężony kwas – roztwór 80–90% działa drażniąco na skórę i może poważnie uszkodzić oczy, dlatego w zakładzie trzeba stosować rękawice i okulary ochronne,
- skóra wrażliwa – kosmetyki z kwasem mlekowym mogą podrażniać przy rozacei, AZS i uszkodzonej barierze naskórka; nie należy łączyć ich z innymi silnymi kwasami i retinoidami bez konsultacji.
Mimo nazwy kwas mlekowy nie zawiera laktozy ani białek mleka, więc mogą go spożywać osoby z nietolerancją laktozy i alergią na białka mleka. Laktoza bywa jedynie surowcem do fermentacji, o czym piszemy w artykule Laktoza – kluczowy składnik produktów mlecznych.
Czy kwas mlekowy powoduje zakwasy?
Nie – to jeden z najpopularniejszych mitów. Podczas intensywnego wysiłku mięśnie wytwarzają mleczan, ale jego stężenie we krwi wraca do normy w ciągu ok. 30–60 minut po treningu. Zakwasy, czyli opóźniona bolesność mięśniowa (DOMS), pojawiają się po 24–72 godzinach i wynikają z mikrouszkodzeń włókien mięśniowych oraz stanu zapalnego podczas ich naprawy. Mleczan nie jest też „odpadem” – serce i mięśnie używają go jako paliwa, a wątroba przekształca go z powrotem w glukozę (cykl Coriego).
Kwasica mleczanowa to zupełnie inny problem. To stan zagrożenia życia, w którym stężenie mleczanu we krwi przekracza ok. 5 mmol/l, a pH krwi spada poniżej 7,35. Przyczyną są ciężkie choroby – wstrząs, sepsa, niewydolność krążenia lub wątroby, rzadziej niektóre leki, np. metformina. Kwasicy mleczanowej nie wywołuje kwas mlekowy z jedzenia ani kosmetyków.
Jak wybrać kwas mlekowy do produkcji?
Przy zakupie kwasu mlekowego dla przemysłu warto sprawdzić:
- stężenie – najczęściej 80% lub 88–90%; od niego zależy dozowanie i koszt transportu,
- formę optyczną – L(+) jest wymagana m.in. w żywności dla niemowląt i preferowana w kosmetyce,
- stabilność barwy – odmiany odporne na temperaturę nie żółkną podczas obróbki cieplnej,
- postać – ciecz, kwas buforowany (z mleczanem sodu) do posypek cukierniczych lub proszek na nośniku do mieszanek suchych,
- dokumentację – zgodność z wymaganiami dla E270, certyfikaty jakości, deklaracje non-GMO, wegańskie lub halal.
Foodcom dostarcza kwas mlekowy w opakowaniach przemysłowych z pełną dokumentacją jakościową – dla branży spożywczej, kosmetycznej i farmaceutycznej. W sprawie specyfikacji, stężeń i dostępności skontaktuj się z naszym zespołem sprzedaży.




