Granica oznaczalności (LOQ) – co to jest?
Granica oznaczalności (LOQ, ang. limit of quantification) to najniższa zawartość analitu, którą dana metoda pozwala oznaczyć ilościowo z akceptowalną precyzją i dokładnością. Powyżej tej wartości laboratorium może podać konkretny wynik liczbowy, poniżej – nie. W raporcie zapisuje się wtedy wynik jako „< LOQ” wraz z podaniem samej granicy, na przykład „< 0,01 mg/kg”.
Nie należy jej mylić z granicą wykrywalności (LOD, ang. limit of detection), która jest niższa i oznacza jedynie możliwość stwierdzenia obecności analitu. W unijnych kryteriach skuteczności metod dla pierwiastków śladowych w żywności LOD zdefiniowano jako trzy dziesiąte LOQ, ale nie jest to reguła obowiązująca dla wszystkich analiz. W starszej dokumentacji skrót LOD bywał używany w innym znaczeniu, dlatego przy porównywaniu dokumentów z różnych lat warto sprawdzić, jak parametr zdefiniowano.
W handlu B2B LOQ decyduje o tym, jak czytać certyfikat analizy. Wynik „nie wykryto” bez podanej granicy jest informacją niepełną – nie wiadomo, czy metoda była wystarczająco czuła wobec limitu obowiązującego dla produktu.
Najczęściej zadawane pytania
Jak wyznacza się granicę oznaczalności?
Nie ma jednej uniwersalnej procedury. W przepisach dotyczących pierwiastków śladowych LOQ zdefiniowano jako najniższą zawartość mierzalną z rozsądną pewnością statystyczną; przy stałej dokładności i precyzji w zakresie stężeń wokół LOD odpowiada ona dziesięciokrotności odchylenia standardowego średniej z co najmniej dwudziestu oznaczeń ślepej próby matrycowej.
Stosuje się też stosunek sygnału do szumu, obliczenie z krzywej kalibracyjnej albo przyjęcie najniższego poziomu wzbogacenia zwalidowanego z akceptowalnym odzyskiem. Wyniki różnych procedur mogą się różnić kilkukrotnie, dlatego wartość LOQ ma sens tylko wtedy, gdy wiadomo, jak ją wyznaczono. Warto pamiętać, że jest to granica umowna – w metrologii wskazuje się, że wyniki poniżej niej nie są pozbawione wartości informacyjnej, a lepszym kryterium przydatności bywa niepewność pomiaru w funkcji stężenia.
Dlaczego LOQ powinna być niższa niż limit dla produktu?
Bo metoda o LOQ zbliżonej do limitu nie pozwala stwierdzić zgodności. Dla ołowiu w żywności wymagana LOQ zależy od wysokości najwyższego dopuszczalnego poziomu (ML): przy ML 0,01 mg/kg lub mniej wystarczy LOQ na poziomie ML, powyżej 0,01 do 0,02 mg/kg wymagane są dwie trzecie ML, powyżej 0,02 do 0,1 mg/kg dwie piąte, a od 0,1 mg/kg jedna piąta. Dla kadmu, rtęci i arsenu nieorganicznego kryterium to dwie piąte ML poniżej 0,100 mg/kg i jedna piąta powyżej tej wartości.
Metoda użyta do oceny zgodności powinna spełniać kryterium przewidziane dla danego limitu. Zbyt wysoka LOQ czyni wynik nieprzydatnym, nawet przy poprawnie wykonanej analizie.
Co oznacza wynik „< LOQ” w certyfikacie analizy?
Oznacza to, że zawartość analitu jest niższa od najniższej wartości, jaką metoda potrafi wiarygodnie zmierzyć. Nie oznacza to zera – analit może być obecny poniżej możliwości pomiarowych metody.
Przy parametrach sumarycznych, przede wszystkim przy dioksynach i PCB, sposób traktowania wyników poniżej LOQ wpływa na wynik końcowy. Stosuje się podejście dolne (zero), górne (wartość równa LOQ) i średnie (połowa LOQ). Ta sama próbka może więc dać różne sumy, dlatego w specyfikacji warto wskazać przyjętą konwencję.
Czy LOQ to to samo co poziom raportowania?
Nie zawsze, choć często się pokrywają. Poziom raportowania (RL, ang. reporting limit) to najniższa wartość, którą laboratorium podaje w sprawozdaniu – może być równa LOQ albo wyższa. W analizie pozostałości pestycydów unijne wytyczne wiążą go z najniższym zwalidowanym poziomem; typową wartością w analizie wieloskładnikowej jest 0,01 mg/kg. Przy porównywaniu wyników z dwóch laboratoriów ta różnica bywa źródłem nieporozumień.
Jak zapisać wymagania dotyczące LOQ w specyfikacji?
Warto wskazać maksymalną akceptowalną granicę oznaczalności dla każdego parametru albo odwołać się do kryteriów stosowanych w kontroli urzędowej. Zapis „ołów: maks. 0,10 mg/kg, LOQ maks. 0,02 mg/kg, metoda ICP-MS” jest jednoznaczny, a „ołów: nie wykryto” nie mówi nic o czułości badania. Ma to znaczenie zwłaszcza przy surowcach od wielu dostawców, gdzie certyfikaty pochodzą z laboratoriów o nieporównywalnej czułości metod.
