- Piktogramy chemiczne to 9 symboli GHS (GHS01–GHS09) – czarne znaki w białym rombie z czerwoną ramką, które ostrzegają przed zagrożeniami stwarzanymi przez substancję.
- W UE ich stosowanie reguluje rozporządzenie CLP (WE) nr 1272/2008; od 2015 r. zastąpiły dawne pomarańczowe kwadraty z literami (Xi, Xn, T, C, F, O, N, E).
- Piktogramom na etykiecie towarzyszą hasło ostrzegawcze („Niebezpieczeństwo” lub „Uwaga”) oraz zwroty H (zagrożenia) i P (środki ostrożności).
- Substancja utleniająca (GHS03 – płomień nad okręgiem) sama nie musi się palić, ale dostarcza tlenu i może wywołać lub nasilić pożar.
- Piktogramy CLP nie są tym samym co kolorowe nalepki transportowe ADR – na opakowaniu mogą występować oba rodzaje oznaczeń.
W skrócie: piktogramy chemiczne to ujednolicone na świecie symbole ostrzegawcze systemu GHS, stosowane w UE na podstawie rozporządzenia CLP. Jest ich dziewięć (GHS01–GHS09): materiał wybuchowy, substancja łatwopalna, substancja utleniająca, gaz pod ciśnieniem, substancja żrąca, substancja toksyczna, substancja szkodliwa/drażniąca (wykrzyknik), poważne zagrożenie dla zdrowia i zagrożenie dla środowiska. Każdy ma postać czarnego symbolu w białym rombie z czerwoną ramką. Na etykiecie uzupełniają je hasło „Niebezpieczeństwo” lub „Uwaga” oraz zwroty H i P, a szczegóły zawiera karta charakterystyki.
Co to są piktogramy chemiczne?
Piktogram chemiczny (piktogram określający rodzaj zagrożenia) to symbol graficzny, który szybko informuje o niebezpiecznych właściwościach substancji lub mieszaniny. Piktogramy są częścią opracowanego przez ONZ Globalnie Zharmonizowanego Systemu Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów (GHS). W Unii Europejskiej wprowadza go rozporządzenie CLP (WE) nr 1272/2008 – od nazwy Classification, Labelling and Packaging.
Każdy piktogram ma kształt kwadratu ustawionego na wierzchołku (rombu) z czerwoną ramką i czarnym symbolem na białym tle. Powinien zajmować co najmniej 1/15 powierzchni etykiety, ale nie mniej niż 1 cm². Na jednym opakowaniu może być kilka piktogramów – np. stężony kwas siarkowy ma piktogram substancji żrącej, a benzyna aż trzy (płomień, wykrzyknik i poważne zagrożenie dla zdrowia) oraz piktogram środowiskowy.
Piktogramy są obowiązkowe na opakowaniach substancji i mieszanin sklasyfikowanych jako niebezpieczne – zarówno w sprzedaży profesjonalnej, jak i konsumenckiej, np. na środkach czystości.
Jakie są piktogramy chemiczne i co oznaczają?
System GHS obejmuje dziewięć piktogramów. Każdy ma kod, nazwę i przypisane klasy zagrożenia:
| Kod | Symbol | Znaczenie | Przykłady substancji |
|---|---|---|---|
| GHS01 | wybuchająca bomba | materiały wybuchowe, substancje samoreaktywne, niektóre nadtlenki organiczne | nitrogliceryna, trotyl, proch czarny |
| GHS02 | płomień | substancje łatwopalne (gazy, aerozole, ciecze, ciała stałe), piroforyczne, samonagrzewające się | benzyna, etanol, aceton, propan-butan |
| GHS03 | płomień nad okręgiem | substancje utleniające – mogą spowodować lub nasilić pożar | stężony nadtlenek wodoru, azotan amonu, nadmanganian potasu |
| GHS04 | butla gazowa | gazy pod ciśnieniem – sprężone, skroplone, schłodzone, rozpuszczone | tlen, azot, CO₂, acetylen w butlach |
| GHS05 | korozja | działanie żrące na skórę i oczy, korozja metali | kwas siarkowy, kwas solny, wodorotlenek sodu |
| GHS06 | czaszka i skrzyżowane piszczele | toksyczność ostra (kategorie 1–3) – śmiertelne lub toksyczne | cyjanki, metanol, nikotyna, chlor |
| GHS07 | wykrzyknik | działanie szkodliwe, drażniące, uczulające skórę, narkotyczne; zagrożenie dla warstwy ozonowej | wiele detergentów, kapsułki do prania, rozcieńczony kwas octowy |
| GHS08 | sylwetka człowieka z „gwiazdą” na piersi | rakotwórczość, mutagenność, szkodliwe działanie na rozrodczość, uczulenie dróg oddechowych, zagrożenie spowodowane aspiracją | benzen, formaldehyd, benzyna, terpentyna |
| GHS09 | martwe drzewo i ryba | zagrożenie dla środowiska wodnego | podchloryn sodu, siarczan miedzi, rtęć, niektóre pestycydy |
GHS01 – materiał wybuchowy
Symbol wybuchającej bomby oznacza substancje, które mogą eksplodować w wyniku uderzenia, tarcia, iskry lub ogrzania. Obejmuje materiały wybuchowe, mieszaniny pirotechniczne, substancje samoreaktywne i część nadtlenków organicznych. Przykłady: nitrogliceryna, trotyl (TNT), proch czarny. Takie substancje podlegają szczególnym przepisom dotyczącym przechowywania i obrotu.
GHS03 – substancja utleniająca
Płomień nad okręgiem oznacza substancje utleniające, które same nie muszą być palne, ale dostarczają tlenu i mogą wywołać pożar lub znacznie go nasilić w kontakcie z materiałami palnymi. Przykłady: stężony nadtlenek wodoru, azotan amonu, azotan sodu, nadmanganian potasu, chloran sodu. Szczegółowo omawiamy je w osobnej sekcji poniżej.
GHS02 – substancja łatwopalna
Płomień to jeden z najczęściej spotykanych piktogramów. Oznacza gazy, aerozole, ciecze i ciała stałe łatwopalne, a także substancje piroforyczne (zapalające się samorzutnie w powietrzu), samonagrzewające się oraz wydzielające łatwopalne gazy w kontakcie z wodą. Przykłady: benzyna, etanol, aceton, propan-butan, rozpuszczalniki, aerozole.
GHS04 – gaz pod ciśnieniem
Butla gazowa oznacza gazy sprężone, skroplone, rozpuszczone oraz schłodzone skroplone. Zagrożeniem jest wybuch butli po ogrzaniu, a w przypadku gazów schłodzonych – oparzenia kriogeniczne. Przykłady: sprężony tlen i azot, dwutlenek węgla, acetylen, ciekły azot. Ten piktogram nie mówi nic o toksyczności czy palności gazu – te zagrożenia oznacza się dodatkowymi piktogramami.
GHS06 – substancja toksyczna
Czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami oznacza toksyczność ostrą w najwyższych kategoriach: substancja może być śmiertelna lub toksyczna po połknięciu, w kontakcie ze skórą lub po wdychaniu nawet w małych ilościach. Przykłady: cyjanek potasu, związki arsenu, metanol, nikotyna, chlor (gaz).
GHS07 – substancja szkodliwa i drażniąca (wykrzyknik)
Wykrzyknik obejmuje mniej poważne zagrożenia: działanie szkodliwe po połknięciu, wdychaniu lub kontakcie ze skórą, działanie drażniące na skórę i oczy, działanie uczulające na skórę, działanie drażniące na drogi oddechowe lub narkotyczne (senność, zawroty głowy) oraz zagrożenie dla warstwy ozonowej. Spotkamy go na wielu detergentach, kapsułkach do prania i płynach do mycia naczyń.
GHS05 – substancja żrąca
Symbol przedstawiający ciecz niszczącą dłoń i metal oznacza substancje, które powodują poważne oparzenia skóry, poważne uszkodzenia oczu lub działają korodująco na metale. Przykłady: kwas siarkowy, kwas solny, wodorotlenek sodu (soda kaustyczna), środki do udrażniania rur i niektóre odkamieniacze.
GHS08 – poważne zagrożenie dla zdrowia
Sylwetka człowieka z „gwiazdą” na piersi oznacza zagrożenia długoterminowe: działanie rakotwórcze, mutagenne, szkodliwe działanie na rozrodczość, uczulenie dróg oddechowych, toksyczne działanie na narządy docelowe oraz zagrożenie spowodowane aspiracją (zachłyśnięciem się cieczą, np. benzyną czy olejem lampowym). Przykłady: benzen, formaldehyd, benzyna, terpentyna.
GHS09 – substancja niebezpieczna dla środowiska
Martwe drzewo i ryba oznaczają substancje toksyczne dla organizmów wodnych – ostro lub ze skutkami długotrwałymi. Takich produktów nie wolno wylewać do kanalizacji ani do gleby. Przykłady: podchloryn sodu (wybielacze), siarczan miedzi, rtęć, wiele pestycydów.
Co to jest substancja utleniająca?
Substancja utleniająca (utleniacz) to związek, który łatwo oddaje tlen lub przyjmuje elektrony w reakcjach chemicznych. Sama zwykle nie płonie, ale podtrzymuje i przyspiesza spalanie innych materiałów – nawet bez dostępu powietrza. Dlatego utleniacz w kontakcie z drewnem, papierem, olejem, tkaninami czy proszkami organicznymi może wywołać pożar lub gwałtowną reakcję.
Substancje utleniające oznacza się piktogramem GHS03 – płomień nad okręgiem, a na etykiecie pojawiają się zwroty H270–H272 (np. H272 „Może intensyfikować pożar; utleniacz”). Nie należy mylić go z piktogramem GHS02 (sam płomień), który oznacza substancje łatwopalne.
Przykłady substancji utleniających:
- stężony nadtlenek wodoru (perhydrol),
- azotany: amonu, sodu, potasu – m.in. składniki nawozów,
- nadmanganian potasu,
- chlorany i nadchlorany, np. chloran sodu,
- nadtlenki i nadsiarczany, np. nadsiarczan sodu,
- tlen i podtlenek azotu w butlach (gazy utleniające).
Substancje utleniające przechowuje się z dala od materiałów palnych, reduktorów, kwasów i źródeł ciepła, w szczelnych, opisanych opakowaniach. Rozsypane utleniacze sprząta się bez użycia trocin czy papieru.
Co oznaczają hasła „Niebezpieczeństwo” i „Uwaga” oraz zwroty H i P?
Piktogram to tylko część etykiety. Według CLP oznakowanie substancji niebezpiecznej zawiera także:
- hasło ostrzegawcze – „Niebezpieczeństwo” przy poważniejszych zagrożeniach lub „Uwaga” przy mniej poważnych,
- zwroty H (hazard statements) – opisują rodzaj zagrożenia, np. H225 „Wysoce łatwopalna ciecz i pary”, H314 „Powoduje poważne oparzenia skóry oraz uszkodzenia oczu”, H400 „Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne”,
- zwroty P (precautionary statements) – wskazują środki ostrożności, np. P280 „Stosować rękawice ochronne/odzież ochronną/ochronę oczu/ochronę twarzy”, P305+P351+P338 dotyczący płukania oczu,
- nazwę substancji lub mieszaniny, dane dostawcy i ilość nominalną.
Kody H w grupie 200 dotyczą zagrożeń fizycznych, w grupie 300 – zagrożeń dla zdrowia, a w grupie 400 – dla środowiska. Dzięki temu nawet bez znajomości języka etykiety można odczytać rodzaj zagrożenia.
Czym różnią się nowe piktogramy od starych pomarańczowych znaków?
Przed wprowadzeniem CLP w Europie stosowano czarne symbole na pomarańczowych kwadratach, oznaczone literami. Dla substancji obowiązkowe oznakowanie CLP obowiązuje od grudnia 2010 r., a dla mieszanin – od 1 czerwca 2015 r. (produkty ze starymi etykietami mogły być sprzedawane do czerwca 2017 r.).
| Dawny znak | Znaczenie | Obecny piktogram GHS/CLP |
|---|---|---|
| E | wybuchowy | GHS01 |
| O | utleniający | GHS03 |
| F, F+ | wysoce i skrajnie łatwopalny | GHS02 |
| T, T+ | toksyczny, bardzo toksyczny | GHS06, a przy działaniu długoterminowym GHS08 |
| Xn | szkodliwy | GHS07 lub GHS08 |
| Xi | drażniący | GHS07, a przy poważnym uszkodzeniu oczu GHS05 |
| C | żrący | GHS05 |
| N | niebezpieczny dla środowiska | GHS09 |
Nowością w GHS jest piktogram gazów pod ciśnieniem (GHS04) oraz oddzielenie zagrożeń długoterminowych (GHS08) od toksyczności ostrej (GHS06).
Czym różnią się piktogramy CLP od oznakowania transportowego ADR?
Piktogramy CLP informują użytkownika o zagrożeniach podczas stosowania i przechowywania produktu. W transporcie drogowym obowiązują natomiast przepisy ADR, które wymagają innych nalepek ostrzegawczych: kolorowych rombów z numerem klasy towaru niebezpiecznego (np. klasa 3 – ciecze zapalne, klasa 8 – materiały żrące) oraz numeru UN.
Oba systemy mają podobną symbolikę, ale nie są wymienne. Na opakowaniu zbiorczym mogą jednocześnie występować piktogramy CLP i nalepki ADR. Przykładowo stężony kwas siarkowy ma na etykiecie piktogram GHS05, a w transporcie nalepkę klasy 8 i numer UN 1830 – więcej o tym przeczytasz w artykule Jak działa kwas siarkowy: produkcja, zastosowania i środki bezpieczeństwa.
Gdzie spotyka się piktogramy chemiczne na co dzień?
Piktogramy znajdziemy nie tylko w laboratoriach i zakładach przemysłowych, ale też na wielu produktach w domu:
- wybielacze i środki dezynfekujące z chlorem – GHS05 i GHS09 (więcej w artykule o podchlorynie sodu),
- środki do udrażniania rur i odkamieniacze – GHS05,
- płyny do mycia naczyń, kapsułki do prania – GHS07,
- aerozole, rozpuszczalniki, rozpałki – GHS02, często także GHS07 lub GHS08,
- nawozy i środki ochrony roślin – m.in. GHS03, GHS07 i GHS09,
- butle z gazem – GHS04 i GHS02.
Opakowania niektórych niebezpiecznych produktów konsumenckich mają dodatkowo zamknięcia utrudniające otwarcie dzieciom oraz wyczuwalny dotykiem trójkąt ostrzegawczy dla osób niewidomych. Piktogramy chemiczne są też jednym z tematów lekcji chemii w 7. klasie szkoły podstawowej.
Kto odpowiada za oznakowanie i czym jest karta charakterystyki?
Za klasyfikację i oznakowanie substancji odpowiada dostawca – producent, importer lub dystrybutor wprowadzający produkt do obrotu. Na podstawie właściwości substancji przypisuje on klasy zagrożenia, piktogramy, hasło ostrzegawcze oraz zwroty H i P.
Odbiorcom profesjonalnym dostawca przekazuje kartę charakterystyki (SDS, Safety Data Sheet), wymaganą przez rozporządzenie REACH. Składa się z 16 sekcji i zawiera m.in. identyfikację zagrożeń, zasady pierwszej pomocy, postępowania w razie pożaru i wycieku, przechowywania, środki ochrony indywidualnej oraz informacje transportowe. Pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikom dostęp do kart charakterystyki i przeszkolić ich z bezpiecznego obchodzenia się z chemikaliami.
Jak bezpiecznie pracować z substancjami oznaczonymi piktogramami?
Kilka podstawowych zasad pozwala ograniczyć ryzyko:
- przed użyciem przeczytaj etykietę i kartę charakterystyki,
- stosuj środki ochrony wskazane w zwrotach P – rękawice, okulary, odzież ochronną, ochronę dróg oddechowych,
- przechowuj chemikalia w oryginalnych, opisanych opakowaniach i nie przelewaj ich do butelek po napojach,
- segreguj substancje niezgodne – np. utleniacze z dala od materiałów palnych, kwasy z dala od zasad i wybielaczy z chlorem,
- zapewnij wentylację i dostęp do wody do płukania oczu i skóry,
- nie wylewaj substancji z piktogramem GHS09 do kanalizacji; zużyte chemikalia oddawaj do utylizacji.
Foodcom dostarcza chemikalia przemysłowe, m.in. kwas siarkowy, wodorotlenek sodu i azotan sodu, zawsze z kartami charakterystyki i oznakowaniem zgodnym z CLP. W sprawie specyfikacji i dostępności skontaktuj się z naszym zespołem sprzedaży.
